1953-пе иса Дагъусттандиъ бадил хьуне культурайин министерство. Ме идара бадил хьухаб ттур духIуба хьуф суман хIаттара духIуба хьуная мисан: наркомар, начальники управлений, министрар.
Гьемиштти 1920- пе иса отдел просвещенинра печатинра Оборонайин Революционный Советиъ дахъуна уйи подотдел искусства агъаф, мин вазифа и культурайин иде дава курарис майил авкьуб. 1921-пе иса Главполитпросветина Халкьдин комиссариатин просвешенира гIай дархъа искусство и РОСТА агъа отдел, хабди 1936-пе иса духIуба акьуне Управление по делам искусства при Совнаркоме ДАССР агъа ттур йина. Хуппай майдин вазала 1953-пе иса мисакес акьуне Министерство культуры ДАССР, хабди 1992-пе иса ме ттур духIуба акьуна Минестерство культуры Республики Дагестан хьуне.
2006-пе иса духIубавелар акьуна культурана туризм сад акьуне, ттуур хьуне мисан Министерство культуры и туризма, амма Iу исалас хаб духIуба акьуна удигьай агъилди атуне. Ппара идже хьуне сифтта кIилиас ме идарабури хъай кар акьуна, мебури чиппин кардилди «культурная революция» акьуне. Читин вахттра и, са-са курар садпугелай аркьай аметтара и, агъал муьхIтал ве фидегьен Iайи авадан хьунчин Дагъусттандин искусство. Культурный революцин читин вах ттар хьучира, мункинвел хьуне Дагъусттандиъ культурайин идарабур авадан акьас, гебурин гереквеларис манатар хъучатас, идже пешакурар джикIенас: ишкилар ататтар, кьавалар, лехъунар аркьаттар, артистар, режиссерар.
Ме вахттарин Дагъусттандин культурайин тарихдихъай хъаттдартIай алакъа ая садпе наркомдин просвещенин ттуранихъай А.Тахо-Годихъай, мин кумакилди дахъуне Краяведческий музей (агьал Дагъусттандин Халкьдин музей А.Тахо-Годин ттур йинаф), театрар, музыкальный махьтабар, театрмузтехникумар, хореографический колективар. Бинайиастти Дагъусттандин профессиональный искусствойин багулив гъузуттар А.Тахо-Годихъай и: Г.А.Гасанов, М.-А.Джемал, Х.М.Аскар-Сарыджа, Д.Далгат, Т.Мурадов, Б.Мурадовара — мебур и лап хIа гIилмин инсанар, Дагъусттандин культурайис йиркIв йиттар.
Советский хIукумин вахттари гъавурдиъ уйи гереквел культурайин ирс ухIубан. 1930-пе исан ахирахъди кIенаастти духIуба хьуне Дагъусттандин социально-культурный агуб. Ппара герек э культурайин кьиматлувел джалла джемеIетис ягIархьуб. 1932-пе иса республикайиъ уйи 36 библиотека, 443 избычитальни, 303 красный уголокар, 60 сакли горянокар, 172 киноустановкабур. 1934-пе иса хьуне садпе съезд республикайин писателярин, 1936-пе иса дахъуне Дагъусттандин Союз художников, мисан хIавел йине М-А. Джемалас.
«ХIуьлматлу хъай кар аркьаттар, Дагъусттандин культурайинра искусствойин пешакурар, ме кардин ветеранар! ЙиркIурастти мубарак аркьа зун чвас гьеме Дагъусттандин министерство культурайин 90 ис хьубан ягъ.
Гьеме юбилей э хье ацIуна исари акьу кардин хъуьсу. Нандиас хьин хъучучIунчин найисахъди хьин рукьунайчин. Iама Iама аркьай фиштти авадан акьунчин Дагъусттандин культура, кIилиъ гъузуна ме кардиъ гIешкъ ая инсанара. ЯгIа хьес аргва фидегьен вартт ушунайчин хье культура гIедатаринттарилас хъучучIуна сасра профессиональный джуребура. Ме идарайин ттурар гьергелай духIуба вейи мисан хIаттара, амма гьеме кар бадалди ппара джафа дивуне джаллабури. ЙиркIурастти чугъсагъул чиппис ме кардин ветеранарис, ке читин вахттари кIилиъ гъузуна Дагъусттандин культурайин ирс ухIуттарис.
Министерствойин 90 ис хьуб алчархьуне ХIуькуматин милатарин садвелдин исал. Хьес культурайин пешакурарис, садвел гьакIан чIал дава, гьеме хье гьер ягъан кар э. Гьеме культурайи э лехъунара, мегIнибура, чIалалдира милатар са джилил завал аркьаф. Ахиран исари ппара кар акьуная министерствойи республикайин хIаттаринра кумакилди, хъара федеральный проектарин майилдира.
Дагъусттандин гьер са мукьуйиъ дахъуная цIае дом культурабура, библиотекабура. Хьин дамакъ аркьа хье ттур ая хореографический ансамблибурил, хье идже кьаваларил, нае шагьурдиди, нае хIуькуматиди ушучира джаллабур чиппил бахил акьуна вереттарил. Хьин джаллабури хъай ппара кар акьуная, амма акьасра аме Дагъусттандин культура авадан акьубанра ухIубанра рекъуьъ цIае курар. Ме 90 ис хьубан мегIракабур кIилин истти хьасе. Амма ягIа зас чвас гьерттис йиркIурастти чугъсагъул пас кканде, чун чве пешайис вафалу хьубан, чвас чве ватан кканевелдис, чве джафайис, чвак кея гьунарарис. Джандин сагъвел хьурай, шадвел кам дахьурай чве хулариас, хъара джандис кьуватна гIешкъ йирай чвас хье зурба хIа хIуькумат бадалди загьмат дивас!», — пуне Дагъусттандин культурайин министрди Зарема Бутаевайи.
Батитай Габибулаева
