Проект С.Н.Гасановой

МАХАЧКАЛА – 2026

  СИФТТА ГАФ

 

Гьеме гьучагъая агъул чIалан дузди ликIибарин дастта хIезур акьунаефе Дагъусттандин федеральный исследовательский центр РАН-дин ва Дагъустандин Правительствойин Орфографический комиссин буюрмишилди.

Агъул чIалан дузди ликIибарин къайдабур аттивагуна, ппара муфиIет хьуне агъул чIалахъас ликIинае гIилмин китабар, гафарганар, 1992-пе исалас мич мактабарис адихьунае учебникар, газитар, телепередачабур.

Ппара джафа алийина, кумак акьуне агъул чIалан гьеме къайдабур бегьем акьас филологияйин гIилмин докторари  Т. А. Майсакди, С. Р. Мердановайи, Дагъустандин ГТРК-йин агъул чIалан редакцин хIа редактор Г.А.Алхасова,    агъул чIалан, агъул литературайин дарсар гъаре филологияйин гIилмин  кандидатари З. А. Базиевайи, Н,Р.Исрафилова, С.Д.Маллаевайи, мактабариъ агъул чIалан дарсар  гъаре мегIелимари  (Т.И.Рамазанова, Э. Аюбова  ва хъара сасрабурира), «Вести Агула» агъа газитиъ лиханде корреспондентар таниш хьуна гьеме Къайдабирихъай, чиппин фикирар, замечанибур агъихьуне.

Агъул чIалан ликIибар ихьуна 35 ис хьуная.  Кьабул акьунае дузди ликIибан къайда адавайчира, адихьуная ягIайин ягъас бицIи классарис агъул чIалан учебникар, хIикатар, шаирари лиркIенде чиппин шиирар,  «Вести Агула» агъа республиканский газитра ая, телевиденил передачабура гъая, агъул чIалалди. Джаллавусариъ сасуман дузди ликIибан къайдабур аттивубан кар ппара лазимди ая ягIайин ягъас. Гьеме дастта садпегелай аттивуна, джалла джеме1етра, гIилмин пешакурара, мегIелимара, агъул чIалалди лиркIенди передачабур гъаре пешакурара таниш акьуна, джаллабурин фикирар, тагьнабур кьабул акьуна, дузалмиш акьуна, Дагъустандин правительствойии завал акьунае орфографический комиссил хъуттурфас хIезур акьунае дузди ликIибан агъул чIалан къайдабур э.

Агъул чIалаъ аедегьен гьер са гаф Къайдабуриъ агвар акьас верефттава. Гьегиштти идегуна, ппара пукарвел ая агьал орфографический словарь ликIибалра. Гьер ис-исалас чIал дагиш вея, сасра чIалариъас аде гафар ппара вея, гебур лиркIен джуьрабура сад акьуна, агвар акьуб лазимде.

Гьеме гьучафайдинае агъул чIал дузди ликIибан Къайдабур кумак хьасе гIелимарис, мегIелимарис, журналистарис, редакторарис, шаирарис, агъул чIалалди лиркIенттарис джаллабирис.

Чиппифас аттрукьа кумак акьуна, фикир алчатуна, гьеме Къайдабур арайил акьас кумак акьудегьенттарис джаллабирис БАРКАЛЛАГЬ.

С.Н. Гасанова

 

АГЪУЛ ЧIАЛАН ОРФОГРАФИН КЪАЙДАБУРИН

ТАГЬАРАР

                         

Агъул чIалан дузди ликIибан къайдабурин бинайъ ихьунаефе, хIа пай, фонематический принцип э: фиштти агъихьайчин гаф, гьегиштти лиркIендира э.

Агъул чIалан алфавитиъ ае хIерфар (графемабур) э агъул чIалаъ ае сесари, фонемабурин ишанар.

Литературный чIал мехIелди бегьем хьуна адава. 1990-пе иса кьабул акьу алфавитин бинайиъ (ге хIезур акьуттари – Ш.А.Мазанаевана И.А.Мазанаева) гъушунаеф агъул чIалан хусуси агул-дерейин нугъат э. Гьалдис, ликIина адихьунае китабар, мактабариъ хурас ягIар аркьа китабар, пособибур, газитар дузмиш акьунаефра гьаге нугъатилди э.

Агъул чIалаъ якьу нугъат ая. Гьер са нугъат, гьер са хIурин чIал ухIуна кканде, гуланас атуна ккандава. Гьерттифас, чиппин нугъатилди ликIенас кканеттифас, хьасе ликIенас чиппингъилдира ая алфавит ишламиш аркьай.

Амма мактабариъ, газитариъ, телевидениъ, идарабуриъ, мегIлумдиъ ишламиш аркьа чIал сад хьуна кканде.

Хьин гъургъа чIал дузди лиркIен къайдабирис агъа орфографин къйадабур. Гьеге къайдабур мисаъ   гIуьфу джуьрайис пай акьуная:

1. I.ХIерфар дузди ликIиб.
2. II.ЧIалан паяр дузди ликIиб(хъукъуна¸ джуьрейи, джикъе хатI гIай гафар ликIиб). Ме разделдиъ чIалан паяр дузди лиркIенгъилди агвар акьуная. Лазимвусаъ  гафарин усулдин арайил хьебан  разделарин  баянатар йиная.

III.  Iуьрус чIалаъас аде гафар дузди ликIиб

1. IV. ХIа хIерф ишламиш акьуб
2. V. Гафунин пай са хатIунилассасрайилдидузди алттфайшуб.

Агъуларин алфавитиъ 53 хIерф ая, гьер са хIерф Iу джуьрайилди йиная: хIа хIерфунилди (прописная) ва бицIи хIерфунилди (строчная).

 

А а	Б б бэ	В в вэ	Г г гэ	Гъ гъ гъэ	Гь гь гьэ	ГI гI гIэ	Д д дэ	Дж дж Джэ	Е е йэ
Ё ё ё	Ж ж жэ	З з зэ	И и и	Й й й	К к кэ	Кк кк кэ	Къ къ къэ	Кь кь кьэ	KI кI кIэ
Л эл	М м эм	Н н эн	О о о	П п пэ	Пп пп ппэ	ПI пIэ	Р р эр	С с эс	Т т тэ
ТТ тт ттэ	ТI тI тIэ	У у у	Уь уь уь	Ф ф эф	Х х ха	Хъ хъ хъа	Хь хь хьа	ХI хI хIа	Цц цэ
ЦI цI цIэ	Ч ч че	Чч чч чче	ЧI чI ЧIе	Ш ш ша	Щ щ ща	Ъ ъ ъэ	I  I Iэ	Ы  ы ы	Ь ь
Э э э	Ю ю ю	Я я я

 

Гьеме таклиф аркьае   Къайдабур – сифттана-сифтта аттивай аметтар э. Мункине э гIайшувусар, фикир даевусар амилгуб.

ЛикIиб бегьем акьубан алгъатIувел адава. Ае къайдабуригIди, цIаеттар, лазимттар гIачихьай, бегьем аркьай ккан хьасе гележегдиъ.

 

1. I. АГЪУЛ ЧIАЛАН XIЕРФАРДУЗДИ ЛИКIИБ

 

Агъул чIалан алфавитиъ ае хIерфари, чIалаъ  ае гьер са сес агвар аркьас мункинвел ицIанде. Ачухъ сесар агвар аркьа хIерфар алфавитиъ ая 11: а, и, у, уь, э, о, ы, я, ю, ё, е. Якьуд гебирикес гагь са сес, гагь Iу сес агвар аркьай ишламиш аркьаттар э (я, ю, ё, е).

Ачухъдава сесар агвар аркьа хIерфар ая 4I: б, в, г, гъ, гь,  гI, д, ж, дж, з, й, к, кк, къ, кь, кI, л, м,  н, п, пп, пI, р, с, т, тт, тI, ф, х, хъ, хь, хI, ц, цI, ч, чч, чI, ш, щ, ъ, I.

Са хIерфуни (ь) агвар аркьа сес агъул чIалаъ адава, ге  сасрабирихъ хъучихьа ишан суман ишламиш аркьафе, хъара ги сасра чIалариъас аде гафар дузди ликIенас пуна гIачихьунаефе алфавитигI ( мес.:январь, февраль ва хъ.гь.).

 

1. I. I.АЧУХЪ СЕСАР ДУЗДИ ЛИКIИБ

• 1.  «А, И, У» хIерфар

1. 1.Агъул чIалаъ а,и, у хIерфари ликIибариъ агвар аркьа ачухъ сесар гафунин  кIилиъ, яIанигI, ахираъ:

а) гафуниъ кIилиъ: арах, аратI, адад, арчал; ибур, илан, ибхь, ихах, ис, иллеф, иреф; урч, ург, уриъ, ул, ухIас;

б) гафунин яIанигI: дад, дагьар, пай, дурахал, дагьар; мирг, мирас, ерид, шириш;булах, мугI, муг, мум, муфур;

в) гафунин ахираъ: гиштта, гамра, бахтта, гьава; хьили, эмси, йи, хьили; ккекку, бугьу, кьулгьу ва хъара гьегишттин сасра гафар (хъ.гь.)

• 2.  «О» хIерф

Ачухъ сес /о/ агъул чIалаъ адава. ХIа пай ме сес агвар аркьа «о» хIерф ишламиш аркьафе сасра чIалаъас адинае гафар дузди ликIенас: орден, отпуск, компас, космос (Iуьрус чIалаъас) ва хъ. гь.

Амма агъул чIалан са-са междометибуриъ, частицабуриъ, местоименибуриъ /о/ гьучархьа: вогьа, гьоте, гьотич.

Iуьрус чIалаъас аде гафариъ «о» хIерфуни агвар аркьа сес гъургъа чIалаъ ишламиш аркьагуна, ге Iу тагьарис агъихьа: 1) гьеге сесунил зарб алегуна, /о/ суман: округ, отпуск, орден; зарб алдавагуна (ударение алдавагуна) –  «а»  суман, амма лиркIенф гьемишанди «о» хIерф э: октябрь, ноябрь, больница. 

• 3. «Ы» хIерф

Агъул чIалаъ «ы» хIерфуни агвар аркьа сес бинайиъастти жуван гафариъ адава. Агъул чIалаъ ме хIерф ишламиш аркьафе сасра чIалариъас (хIа пай Iуьрус чIалаъас) аде гафариъ: лыжабур, выставка, посылка, вожатый.

• 4. «Ё» хIерф

 «Ё» хIерф гафунин кIилиъра, яIаниъра, ахираъра гьучархьа, хIа пай сасра чIалариъас адинае гафариъ:

а) гафунин кIилиъ яра сасра ачухъ сесунин кьабахъ «ё» хIерфуни Iу сес агвар аркьа – /йо/: ёлка (йолка), мумиё (мумийо),;

б) эгера ачухъдава сесунин кьабахъ гьучархьаяхаб «ё» хIерф, ги са сес /о/  э агвар аркьаф: отчёт, вертолёт, самолёт, дирижёр ва хъ. с.

Къайда. Iуьрус чIалаъас адинае са-са гафариъ ё лиркIендава, йо лиркIенде: район, йод, майор.

• 5.«Е» хIерф

«Е» гафунин кIилиъра гьучархьа, яIанигIра, ахираъра;

а) гафунин кIилиъ, сасра ачухъ сесарин кьабахъ гьучархьагуна, «е» хIерфуни Iу сес агвар аркьа /йэ/; ерид, ерсеф, цIаеф,

б) ачухъдава сесарин кьабахъ, арайигI – са сес /э/: бегIли, мерттеф, мегIни, темпел

• 6.«Э» хIерф

«Э» хIарф бинайиъастти агъул чIалаъ ишламиш аркьа сес агвар аркьа. ХIа пай гьучархьаф гафунин кIилиъ э: эхъ, эгера, эрдж, элхъес, элхIес, эхи эл, эм, эгера, эрмистти. Эгера ачухъдава сесарин кьабахъ яра арайигI гьучархьайчин, ме сес – «е» хIерфунилди агвар аркьа: берхIем, шейъер, серг, верхь, легIли ва хъара сасра гафариъ.

Агъул чIалаъ ая сатти са э  хIерфунин гафра. Ги агвар аркьа глаголи агвар аркьая кар-лихун агьал веяф идеф: Зун мегIелим э.

• 7.«Ю» хIерф

«Ю» хIерфуни, гафуниъ ишламиш аркьа мукьуйихъ хъуттурфуна, Iу сесра агвар аркьа /йу/, са сесра – /у/:

а) гафунин кIилиъ, ачухъ сесарин кьабахъ «ю» хIерфуни Iу сес  агвар аркьа/йу/: юруш (йуруш), юлаъ (йулаъ) хьас, уюнар (уйунар), буюрмиш (буйурмиш);

б) гафунин яIаниъ, ачухъдава сесарин кьабахъ ( хIа пай, Iуьрус чIалаъас аде гафариъ) са сес /у/: бюро, июнь, революция ва хъ.гь. 

• 8. «Я» хIерф

«Я» Iу джуьрайилди ишламиш аркьа:

а) гафунин кIилиъ, ачухъ сесарин кьабахъ Iу сес агвар аркьа /йа/: ягъ, яр-ярар, яш, ярх, ярд, ярма, ягIа, якк, язукъ, эхIттият; ая, вея, аркьая;

б) ачухъдава сесарин арайиъ яра кьабахъ – са сес агвар аркьа /а/: элхIяд. 

• 9.«УЬ» хIерф

/УЬ/ хIерфуни (Iуд хъукъу хIерфарилди) агвар аркьа агъул чIалаъ ачухъ сес муъулар гьучадивуна, мезуран удигь джалгайин, вартти подъемин лабиализованный агъа  сес.

Ме сес гафунин гьер джуьре мукьариъ гьучархьа:

а) гафунин кIилиъ: уьтт, уьреген, уьштт, уьттарар;

б) гафунин яIаниъ:суьл, суьре, зуьлез, туьлуьнг, чуькI, гьунна;

в) гафунин ахираъ: туьтуь 

 

1. II.АЧУХЪДАВА СЕСАР ДУЗДИ ЛИКIИБ

 

• 10. «Й» хIерф ишламиш акьуб.

«Й» хIерфуни агвар аркьа сес агъул чIалаъ гьучархьа:

а) гафунин кIилиъ (ачухъ сесун удигь): йиркIв, йирхIун, йи; 

б) гафунин яIаниъ: майдан, айван, чайдан, хIейван.

в) гафунин ахираъ: агIай, будай, баллай,  ул-улай, Iебай.

 

«Й» хIерф хъара гьучархьа:

1)  существительныбурин эргатив формабириъ, эгера ттуранин падежин форма ачухъ сесунилди алгъартIаяхаб: бала (ас.п.) – бала—йи (эрг.), хатIа – хатIа-йи, гулла – гулла-йи;

2) деепричастин гьалдин вахттунин формайиъ: хурай, агъай, рукIай, иттай;

3) глаголин алттушу вахттунин формабуриъ: адавейи / адавей уйи, хурайи / хурай уйи; 

4) императивдин  формайиъ: ушурай, акьурай, пурай;

5) бицIиттарихъди, ширинди гъургъай, ишламиш аркьа гафарин ахираъ: Iулумай, джакьумай, чарккумай/чарккутIай;

6) инсанарин ттурариъ: Кьубай, Кисай, Хадиджай, Къизалай;

7) маларис хъитIу ттурариъ: Рашай, КIарай, БакIай, IурчIай.

• 11. «Ъ»хIерф ишламиш акьуб.

Агъул чIалаъ ая гьеме хIерфуни агвар аркьа:

1)   кьуркьаъас агъихьа ларингальный ачухъдава сес: ниъ, иъ, леъ, ваъ, шейъ. 

2) ме хIерф агъул чIалаъ ишламиш аркьа хъара диграфигI гIай, сасра хIерфунихъ хъучихьагуна, Iу джалан хIерфунин са пай суман. кьуркьаъас агъихьа  увулярный, фарингальный сесар агвар акьас /къ, гъ, хъ/: гъурагъал, рагъ, къадакъ, вакъ, къакъ, къушум, банхълунхъ, хъурухъ;

3) «Ъ» хIерфуни агвар аркьа инэссив –  шейъ, зад нандиъ айчин агвар аркьа падежин формант суман: хала-ъ, китаби-ъ, дара-ъ, гIана-ъ. Гьеме хIерф лиркIенде направительный, исходный   падежарин джуьрабурин багулив гьучархьа Iуд сасуман ачухъ сесар джуьре акьас: китабиъас, дара-ъ-ас, хула-ъ-ас, дара-ъ-ди, хулаъди. 

Ахиран вахттари мишттин формабуриъ ме хIерфуни агвар аркьа сес гъургъа чIалаъ гIархьа.

4) Iуьрус чIалаъас аде гафариъ ме хIерф ишламиш аркьа чIал кьатI аркьа разделительный ишан суман, амма гихъ учинф иде сес Iуьрус чIалаъ адава: съезд , подъезд;

• 13. «I»дузди хIерф ишламиш акьуб

Ме хIерф агъул чIалан ликIибариъ Iу джуьрайилди ишламиш аркьа:

а) гьеме «I» хIерфуни агвар аркьа бинайиъастти агъул чIалаъ ая ачухъдава фарингальный сес. Ге хIерф/сес гьучархьа, гафунин кIилиъ: Iаш, IурI, IуькI;

яIаниъ: IирIеф, буIас, яIар:

ахираъра: лиI, пеI, мерI:

б) хъара гьеме хIерф ишламиш аркьа сасра хIерфарихъди хъучихьа ишан, пай   суман абруптив сесар агвар акьас (пI, тI, кI, чI), фарингальный сесар агвар акьас (гI, хI).

Месела: кIур, пIер, чIар, чIичI, ручI, дукI ва хъ.гь.

• I4. Лабиал сесар дузди ликIиб

Лабиал сесар агвар аркьа хIерфар агъул чIалан алфавитиъ адава, амма чаб лабиал сесар /фонемабур/ чIалаъ ая.

Дагъустандин джалла сасра чIалариъ суман, агъул чIалаъра гьегишттин сесар ликIибариъ агвар аркьаф са тагьарилди э – «в» хIерф хъучихьай ачухъдава сесарихъ: гв, гъв, гIв, жв, джв, кв, ккв, къв, кьв, кIв, св, тIв, хв, хъв, чв, ччв, чIв, цв, шв.

Месела: гвар, Iегв, гъварар,  гIвас; жвартI (акьуна алирхIас), мерджв;, Iекв, кквар, къвар, къваркъв, джакьв, кьвакьв, кIекIв; исв, IартIв, хвар, хъехъв, хIешв, ацварар, аларцвас, чIвартI акьас, Iашв, ччварччв, алайчIвас, нецIв ва хъара сасра гафар.

 

• 15.Iуд сасуман хъукъу хIерфар дузди ликIиб

I). Агъул чIалаъ ая Iуд хъукъу сасуман хIерфарилди агвар аркьа сесар. Гебур, геминированный агъа, нафас хъадавай алзийина агъихьа гуджлу сесар э, кк, тт, пп, чч

Месела: рак – ракк, тур – ттур, пап – ппапп, чи — ччиччи 

2) Агъул чIалаъ нафас хъай агъихьа ачухъдава нафасин сесара ая. Гебур са хIерфунилди агвар аркьа: к, т, п.

Месела: пул, пурар, лап, куб, кар, кукф, лек, тут, пут, кут ва хъ. гь

3) Сасра чIалариъас аде гафариъ Iуд сасуман хIерфар аяхаб, агъул чIалаъра гебур илгванде: баркаллагь, асуллу, Iекьуллу, касса, амма, келла, гулла, джалла. 

4) Iуд сасуман хIерфар лиркIенде хъара:

а) эгера гафунин ахираъ «л» хIерф/сес аяхаб, гихъди союз —ла гьучархьаяхаб.

Месела: пул – пулла (Учис рукьа пулла гъушуна, ушуне устта.); ккул – ккулла (Ккулла хъацуна, экьуная хIадад гимил), гъил – гъилла (Гъилла алдитIуна, хаб ушуне шиниккв).

 б) эгера гафунин ахираъ «н» айчин, гихъди -на союз хъучихьайчин: зун –зунна, вун – вунна:

Месела: Зунна вунна ушуна кканди ая ягIа рубар йирхIас.

в) ахираъ гафунин «р» аяхаб, гихъди союз–ра хъучихьаяхаб: гIур – гIурра, укьар – укьарра)

Месела: ГIурра, сулла алчархьуне час я гIурчаъ.

Мункин э -на, союз хьуна кканевусаъ –ра барамбарди ишламиш акьубра: зунна/зунра, вунна/ вунра.

• I6. ГАФУНИН МЕРIУЬЪ ДАГИШВЕРЕСЕСАР ДУЗДИ ЛИКIИБ

Агъул чIалаъ гаф дагишверегуна, дибдиъ, мерIуьниъ ае сесар, гъадарка. Гьеге гъадарке тагьарис, сесар фиштти гебур унихьайчин, гьегиштти лиркIенде  гафуниъ. Гафар ишламиш аркьагуна, гафарин са-са джуьрабурин (формабирин) гIанаъ ае сесар дагиш ве: 

б/пп

1. I)хIуб – хIуппар; куб – куппар  

                                               д/тт

хьед – хьеттар; къад – къатти;

ч/чч

чи – ччиччи (эрг.п.), ччиччай, чу – ччуччу (эрг.п.);

                                             у/и,

гебур – гебири/гебури (эрг.п.)

                                            а/у 

хал – хулар

а/и

цал – цили/цали (эрг.п.),

2) гаф дагиш верегуна, са-са лабиал сесарин гьеге тагьар дагиш ве. Ачухъдава сесунин лабиализаци ачухъ сесунилди алчаве, хъучихьунае «в» хIерф гIархьа лабиал  «у» хIерфунилди агвар аркьа.

Месела: йиркIв – йиркIвар, амма йиркIурас (йиркIвурас ваъ); гъуй– гъвара; кIекIв – кIекIвар, амма: кIекIуран, кIекIуракди (кIекIвуракди ваъ); IартIв – IартIвар – IартIун (IартIвун ваъ), гъуй- гъвара ва хъ.гь.

 

III. ЧIАЛАН ПАЯР ДУЗДИ ЛИКIИБ.

• 17. Существительныбур дузди ликIиб

 

 Iу-хьибу мерIуьнин существительныбур дузди ликIиб.

1)  Хъукъуна лиркIенде:

а) атрибутивный словосочетанин тагьарилди (прил.+ сущ.; сущ+прич., глаг.+сущ ва хъ.гь.) хьунае четин, Iу мерIуьн (сложный) существительныбур. Гебур Iу гафуникес хьунаеттар ичира,  гебурил але зарб сад э (словосочетанин гьер са компонентил учинф иде зарб джуьрейи алве).

Месела: хIабаб (хIаф+баб), хIадад, кIарантIур, цIухур (цIин +хур), бешагъуй (беша/ф/+гъуй), тIубруц (тIубала + руцаф) кьуссебав (кьушанарин нугъат), кьуссебудай, уджкIур (уджас + кIур);

б) Iу-хьибу гафуникес хьунае идемарин, хумбарин ттурар: БатIарбаб БицIируш, БицIимазай БицIирамазан БицIиIашура, Къарибаб, Къизилгюл Сукъурдад, Таубаб,  ЦIаеваз, ХIарамазан, ХIаIали, ХIабабруш, ХIуьриччай,  Iаттебаб, Iашурбаб;

в) Iу существительныйдин словосочетанибирикес (бинайиъ им. п.+им.п )  хьунае четин гафарилра (сложный) существительныбур са зарб э алвеф:

фуртIун (фур+тIун), гIалахьир (гIул +хьир), гIалашуй (гIул+шуй), тавурхал (тав +ур +хал);

г) хьибу-якьу компонентин словосочетанибурикес хьунае сложный существительныбур: къаркагIуб (къарк+але/ае +гIуб), чIакьаIуьфер (чIакьаъ +ае +Iуьфер) ва хъ.гь. 

2) Арайиъ дефис (джикъе хатI ) ай лиркIенде: 

а) мягIнайилди чаб чиппис гьучадарке Iу гафуникес хьунае сложный гафар: кIен-кIил, экьуб-гъайшиб, ягIа-багагь, хуруб-ликIиб;

б) собирательный мягIна хъае сложный существительныбур, эгера гебурин паяр иде гафар са тематический группайинттар идехаб: дад-баб, джилар-завар, йиркIвар-лекIер, хал-хизан, шиниккв-шараг, рихуб-салам, чIал-джуваб ва хъ.гь;

в) са гаф Iугелай агъай тикрарин (редупликацин) тагьарилди арайил хьунае четин гафар: джар-джарай, нис-нисай, ул-улай, бакь-бакьай, гьуд—гьудай, са-сад, хьи-хьбуд;

г) байирдин унар хъагъуланди хьунае гафар:  тархъ-пархъ, айхь-вайхь, тIакьракь-пIакьракь, цIив-цIив, чIигъ-пIигъ, цIугъ-бугъ, гурп-дурп, чIигI-пIигI, цIакьракь-пIакьракь, дугруг-бугруг ва хъ.гь.

3) Эргатив  падежин формабур дузди ликIиб

Гафунин бинайин ахираъ ачухъдава сес аяхаб, эргатив падежин ахирар магьме аффиксарилди лиркIенде:

а) –а, дад—а, дар-а, кIуш –кIуш-а, хал – хул-а, кьур – кьвар-а, кьуркь– кьуркь-а, гIар –гIар-а, сув – сув—а;

б) –у:  тIуб –тIуб-у/ тIубал-а,, лек –лек-у, кирк – кирк-у/кирк-ура, руг – руг-у, тIаб –тIаб-у, рекъ – рекъ-у;

в) –и:; гъил-гъили, фун- фуни, джил – джили, ун-уни, ул-ули мугI – мугIу/ мугIуйи;

г) –ура, уьра: чIид –чидура, гIуб – гIубура, лиI –лиIура, шатт –шаттура/-у. тIутI – тIутIура/-у, дустт –дусттура, хъехъв – хъехъуьра, мирг – миргура, йиркIв — йиркIура;

гъ) –ани,-ени,-уна: кIур- кIурани, неч – нечени, вец – вецуна,;

гь) -ала,- ела: ккекк –ккеккела, ваз – вазала, гъад –гъадала, пеI –пеIела;

гI)– ди: кар – карди, хIейван – хIейванди/хейван-и, гъван – гъванди, айван – айванди, ишан –ишанди/ишани, дарман – дарман-ди/ дармани, илан –иланди/ илани.

д) –ва: шуй – шува,

дж) -ра: гъуй – гъвара 

4)  Эгера гафунин бинайин ахираъ ачухъ сес аяхаб, эргативин ахираъ –йи аффикс лиркIенде: тартта- тартайи, парча – парчайи, шуша – шушайи, лепе – лепейи, устта – усттайи, джуьнна – джуьннайи, келла-келлайи, бахтта – бахттайи, ккекку – ккеккуйи;

5) Агъул чIалаъ са-са гафарин эргатив падежин формана ттуранин падежин формабур тек къайдайин формайиъ сасуман э:

хьили (им.п.) – хьили (эрг.п.), гуни (им.п.) – гуни (эрг.п), хIуни – хIуни (эрг.п), даги (им.п.) – даги (эрг.), легIли (им.п.) – легIли (эрг.п.), гъури (им.п.) – гъури (эрг.п.) ва хъ.гь.

 

• 18..ПРИЛАГАТЕЛЬНЫБУР, ПРИЧАСТИБУР

ДУЗДИ ЛИКIИБ

1. I)Агъул чIалаъ прилагательныбурин, причастибурин формант ттуранин  падежиъ —ф э:

иреф, кIареф, къикъеф, илгунф, гьаваф, ирхеф, кьулкьунф, бабанф, къизилдинф, хураяф, лиркIендеф ва хъ.гь. 

Прилагательныбур, причастибур сасра гафарихъай, словосочетанибурин, предложенибурин гIанаъ ишламиш аркьагуна, аффикс –ф гIархьа:

Месела: бицIи чу, джагвар ибхь, гьава сув, гъазе IуькI, итте чай, тегIде нецIв, аргIе къаб, бабан ибгIавел, гъургъая руш ва хъ.гь.

 

  2)  Дефисдалди  прилагательныбур ликIиб

а) Iу мерIуькес хьунае прилагательныйбур дефис гIай лиркIенде, эгера гебирин мерIер мягIнайилди гьучадаркеттар яра са идехаб:

мучIе-Iеквеф, джикъе-хъунтеф, багу—кIилинф, иджеф-Iаеф гIукъуф-хъукъуф, адеф-ушуф, иджеф-Iаеф ва хъ.гь.

б) дефис гIай лиркIенде редупликацин (тикрарин) тагьарилди хьунае причастибур: агуф-дагуф, акьуф—дакьуб, пеф—дапеф, IуьтIуф—деIуьтIуф, еф-даеф, гъушуф-дагъушуф, аяф-адаваф,

• 19. ХIИСАБИН ГАФАР ДУЗДИ ЛИКIИБ

Агъул чIалаъ Iу джура хIисабин гафар ая — кьадаринттарна нубатинттар.

1) Агъул чIалаъ Iу джуьра хIисабин гафар ая къайдайинттар ( сандин къайда агвар аркьаттар) ва  нубатинттар.

Къайдайин хIисабарин гафарин ахираъ —д /-р формантар ая: сад, уд, хьибуд, къад, хьибцIур.

Сайилас йицIуйилди рукьуна, сан агвар аркьа гафар са мерIуьнттар э: сад, Iуд, хьибуд, якьуд, гIифуд, ерхьид, ерид, муяд, ерчIуд, йицIуд. Гьемишттинф э хъара къад, верш.

2) Iу мерIуьникес хьунае хIисабин гафар лиркIенфе хъукъуна:

а) цIесайилас цIеерчIуйилди рукьуна (11-19) ахираъ –д ая: цIесад, цIеIуд, цIехьибуд, цIеякьуд, цIегIуьфуд, цIеерхьид/ цIерхьид, цIерид /цIеерид, цIемуяд, цIерчIуд /цIеерчIуд;

б) къайилас вартт иде йицIударин ттурарин ахираъ  показатель –р ая:

хьибцIур (хьибуд +йицIуд), ягъцIур, гIуьфцIур, ехьцIур/ ерхьцIур, ерцIур, майцIур, ежцIур.

в) хъукъуна лиркIенде агъул чIалаъ са-са йицIударин ттурар, къайикесна  саджалан хIисабин  гафуникес хьунаеттар: хьибукъад, якьудкъад, хьибукъадпеф, якьукъадпеф.

3) хъкъуна лиркIенфе удигь гьая Iу гафунилди хьунае хIисабин гафарихъай союз «—на»:

хибцIурна сад, ягъцIурна ерид

а) Эгера Iу гафунилди агвар аркьа хIисабин гафарин садпе гаф  «къад» идехаб, гин ахираъ ае «д» формант дагишве, гин еринди «н» лиркIенде: къанна сад (къадна сад ваъ), къанна Iуд, къанна хьибуд.

Iу гафуникес хьунае хIисабин сасра гафар джалла са тагьарилди лиркIенде: хьибцIурна хьибуд, хьибцIурна гIуьфуд, ягъцIурна ерид, ерцIурна муяд ва хъ.гь.

б) верш, агъзур, миллион гафар чиппин удигь яра кьабахъ ае гафарихъай джуьрейи лиркIенде: Iу верш, якьу агъзур, хьибу вершна гIуьфцIур, са миллион.

4) Нубатин хIисабин гафар вереф агъул чIалаъ сандинттарихъ причастие пеф хъучихьай э. Гьеге хъучихьа причастие «пеф» хъукъуна лиркIенде кьадарин числительныбурихъай.

Месела: садпеф, Iудпеф, къадпеф.

Словосочетанибурин, предложенибурин гIанаъ сасра гафарихъай ишламиш аркьагуна нубатин числительныбур, ахираъ ае аффикс –ф гIархьа: садпе дарс, Iудпе хал, къадпе кIедж, хьибудпе чи.

Гьегишттин хIисабин гафар цифрабирилди лиркIенгуна, гебурихъай «пеф» агъа причастин  дефисдалди лиркIенде.

Магьмиштти: 10-пе ягъ, 2018-пе ис, 2-пе дарс

5) Пай аркьа хIисабин гафарин (сандин гаф Iугелай, хъай-хъай, агъай хьунаеттар) арайиъ джикъе хатI  лиркIенде.

Месела: са-сад, Iу-Iуд, къа-къад. 

Эгера пай аркьа хIисабин гафар четин гафарикес хьунаеттар идехаб яра Iу слогин хIисабин гаф идехаб, удигь гьае хIисабин гафунин са слог гIархьа:

йи-ицIуд, му-муяд, хьи-хьибцIур.

Удигь паяниъ ае хIисабин гафунин формантар -д, —р – гIархьа: хьи-хьибутти ( хьибуд – хьибутти ваъ).

6) Сачма (дробный) хIисабин гаф цифрабурилди давай, гафарилди лиркIенгуна, гьер са гаф джуьрейи лиркIенде.

Месела: хьибуйикес са пай (1/3), йицIуйкес Iуд (2/10), ерийикес гIуьфуд (5/7).

 

• 20.МЕСТОИМЕНИБУРДУЗДИ ЛИКIИБ

 

1. 1.Фуш агъа суалин ттуранин еринар(местоименибур) падежарис дагиш верегуна, косвенный падежариъ ишламиш аркьагуна, гин диб гъадарка сасра гафунилди агвар аркьа (гис супплетивный форма агъа).

Месела: турарин.п: фуш  –  эрг.п. гьина, род.п. гьинан, дат.п. гьинас, инэссив гьинаъ, направит. гьинаъди, исх. гьинаъас ва хъ.гь..

2. 2. Фи агъа суалин местоимение эргатив падежиъ, косвенный падежариъра дагиш ве.

Месела: ттуранин п. фи – эрг.п. фитти, род.п. фиттин, дат. п. фиттис, инэсив фиттиъ, направ. (латив) фиттиъди, элатив фиттиъас  ва хъара сасра падежар гьегиштти.

3. 3.Агвар аркьа (тIуб агвар аркьа) местоимениекосвенный падежариъ тек кьадарин формайин ахиран формант дагиш ве.

Месела: ме, те, ге, ле (им. п – ми, ти, ли, ги (эрг.п).

Ппара къайда агвар аркьа формабуриъ джалла падежариъ диб сад э.

Месела: лебур, мебур, тебур, гебур (ттур.п.); гебури, мебури, лебури, тебури (эрг.п.).

4. 4.Именительный, эргативный падежариъ   касдин ( касдин личный) местоименибурин ахираъ ае формант «н» сасра падежариъ гуланде.

Месела:

1) ттуранин п. зун, вун, чун, чин, хьин

2) р.п. зе, ве, че, хье

3) дат.п. зас, вас, час, чвас, хьес;

4) эрг.падежин форма ттуранин падежихъай сасуманди э (зун, вун, чун) :

Месела: Гьина  э ке удигьай ишкил йирхIуф? – Зун.

5. Таъинсуз(неопределенный) местоименибур верефе сасра джуьрайин местоименибурихъ –чи (—ичи// ичи)н частица хъучихьай. Гьеге частица дефис гIайра лиркIенде местоименибурихъай, джуьрейира. Эгера кIилихъди частицайин форма агвар аркьаяхаб – джуьрейи лиркIенде.

Месела: гьина ичин, ги ичин

Нагагь частицайин джикъе форма ишламиш аркьайчин – дефис гIай лиркIенде.

Месела: Фуш-чи ачадине хулаъди. Фуш ичин ягIар хьуна адава мехIелдис. 

 

• 21.ГЛАГОЛ

Агъул чIалаъ ая  са гафунин саджалан (простой) глаголара (тIушуб-лихуб агвар  гафар), Iу гафуникес хьеттара (четинттар). Iу бинайинттар яра Iу  гафуникес хьеттар, аналитическибур. Гебур  верефе Iу паяникес. Садпе пай гебирин – чIалан гьер джуьра паяр э, Iудпе пай – глагол, кумакин глаголар хьас/ахьас, акьас, вес, э.

Гьеме кумакин глаголар четин глаголин гIанаъ хъукъунара лиркIенде, джуьрейира.

1. 1.Джуьрейи лиркIенде кумакин глаголар (масдардин яра инфинитивдин формабуриъ аегуна), магьмишттин гафарихъай:

Садпе пай именной чIалан пай идегуна:

1) имя существительное: хабар акьас, хабар акьас, фуниъ хьас, улин хьас, чIир акьас, йирхIун алархьас, Iуьр атIас, чIепI акьас;

2) имя прилагательное: гъазе хьас, IуьчIе хьас/ акьас, исал хьас, джикъе акьас/хьас,

3) наречие: тегIди вес, ахтт акьас/хьас, ппара хьас, цIуьппи хъитIанас;

4) деепричастие: иттай ахьас, Iешай ахьас, гъархьуна ахьас;

5) глагол: утIас акьас, уьцIас акьас, рукъас акьас, тин пас.

2. 2.Хъукъуна лиркIенде кумакин глаголар четинттарихъай, эгера:

а) именной паянин арайиъна кумакин глаголин арайигI гебур хъучадива гласный –и- бадил верегуна:–и— бадил верегуна: унихьас (хъуттурф сасра  нугъатариъ – ун хьас);

б) кумакин глагол «э» алттушу вахттунин формабуриъ, хьасмиде вахттунин формабуриъ хъукъуна лиркIенде удигь гьае глаголихъай:

ликIесе ← ликIес +э, хурасе ←хурас + э (е), хуруне    ←хуруна+э, гъайшине ←гъайшина + э

 Хъукъуна лиркIенде кумакин глагол алттушу вахттунин причастибирихъайра: хуруфе (←хуруф+э), ушуфе ушуф+э), агуфе (агуф+э).

в) агьалдин вахттунин джумла  (четин) глаголин садпе пай деепричастие, Iудпе пай кумакин глагол «ая» идегуна, кумакин глагол хъукъуна лиркIенде: вея ← вей + айа /ая; хурая ←хурай + ая; агъая ←агъай +ая.

Сасуман слог (йа) Iугелай гьучахьагуна, сад гебирикес: агьалдин вахттунин формабуриъ гIархьа: вея (←вей айя).

 Са-са нугъатариъ гьал вахттунин форма верегуна, кумакин глагол «а» глагол джуьрейи лиркIенде: хурай а, иттай а, вей а.

3. Хъукъуна лиркIенде глаголарихъай:

а) хъукъуна лиркIенде глаголарихъай мукь-манзил аргвар аркьа  превербар:

ихьас (←ъ -ихьас), ккихьас (кк-и-хьас), хъихьас ( хъ-и-хьас), гIихьас (гI-и-хьас), фихьас (ф-и-хьас):

б) Инкарвелдин (отрицательная) частица «дава/ттава» гафарихъай хъукъуна лиркIенде. Эгера глаголин ахираъ ачухъдава буш сес аяхаб, инкар аркьа, инкар акьа частицайин садпе сес, ассимиляцин закуникк кичархьуна -ттава тагьарис гъарака: (д →тт )

Месела: ликIесттава, хурасттава, весттава, пасттава. Акьасттава, весттава, агвасттава, агуфттава.

Нагагь глаголин ахираъ аеф ун хъае сес идехаб, – дава частица илгванде. частица: вейдава, хъандава, хьундава: хурайдава, экьундава.

в) хъукъуна лиркIенде инкарвелдин мягIна хъае приставкабур (ма-, ме-), инфиксар (да-, -ди-).

Месела:

магъа (←ма+ гъас), мева ( ←ме+ вес), амарта (←а- ма – тас), кидирхIас ( ки-ди-рхIас), гьадатас (гь-да-тас), хъучадатас, гIачадатас (гI— ача-да –тьас)

г) глаголин буюрмишин наклоненин формабур, хIа пай, чиппин мерIуьнихъай сад ве:

хурас – хур, лихас – лих/лих(ан), йирхIас – йирхI, узас – уз, гъузас – гъуз, гъушас – гъуш/ гъушен.

Са-са глаголарин буюрмиш наклоненин, ахттигьарвелдин наклоненин джуьрабур сасра гафунилди (супплетивный) тагьарилдира ве:

вес – ях– ушурай; хьас – ухь– хьурай, хас – рух –хурай; пас – уп –пурай. 

гъ). хъукъуна лиркIенде четин глаголар, эгера удигь ая именной паянинра кумакин глаголин арайиъ стягивающий ачухъ сес аяхаб: унихьас ← ун +и+ хьас.

4. Кумакин глаголар

Кумакин глаголар хьас, акьас, ес глаголарин аналитический формабириъ джуьрейи лиркIенде: дарс акьас, агвар акьас, кумак акьас, хIуьлмат акьас, Iекьул ес, иттар хьас.

 

• 23. НАРЕЧИЕ

1. 1.Алтте, кеттиву наречибур верефе существительныбурикес, прилагательныбурикес, хъара сасра гафарикес гьер джуьре аффиксарилди (-ана, -уни, -тти, -и, -йи,-ди): Iурд→Iурдана, гIул →гIулана, вахтт→вахттуни; хIуьттеф → хIуьтти, тегIдеф →тегIди, ачухъф) → ачухъди, варха →вархайи, Iаеф→Iайи, цIуьппеф → цIуьппи.
2. Эгера наречибур хъай-хъайIуд сасуман гафарикес яра гафунин пайаникес,яра дефисдалди лиркIен сасра гафарикес хьунаеттар ичин, гебура дефисдалди лиркIенде:

Яваш-яваштти, гъил-гъилари, лек-лек аркьай, пеI-пеIди (керхьас), уч-училди, хал-хизандалди.

 

• 24. ЧIАЛАН КУМАКИН ПАЯР

Кумакин паяр агъул чIалаъ – союзар, частицабур, послелогар агъул чIалаъ магьмебур э: на, ра, эгера, нагагь, амма, ва, яра, е (союзар); дала, дегьен/ттегьен, фай,гьан, гуна, гелай, гъилди, сара,  гьа, хIела, гуна, хи,-тти, сара, суман, кеxIяй (частицабур); арайиъ, багулив, варттал гIанаъ кьабахъ, кIенакк, удигь (послелогар).

1. I. Хъукъунагафарихъай лиркIендемагьме кумакин паяр:

на, ра/ла (союзар), хIела, гуна, дегьен/ттегьен, дахIан, гъилди, гьан, хи, эв, гва, бан, чин/ичин (частицабур); гуна, хаб (послелогар)

Месела:

I.Ттур гIаттивуна кканде шиникквдис, ге хIа хьугуна, учин ттуругьас ламус девегъилди.

2. Хуна ери ягъ хьугуна, алакьуна кканве шиникквдин кIил, кIилилас алакьу чIарариъ фидегьен къакъ айчин, гьегидегьен е арс, е къизил,е гьегебирин баранбар кьиматин садакьа акьуна кканде касибарис.

3.Учин гъилла кидирхIуна, уцуна файдине шиникквари гис IуькIер. Чура, чира хъай учIуне институтиъ ттиъ.

4.Тегунанхаб сара ме багварихъди къапубур хъикIуне гебури.

5. Учифас агърукьа кар давахIела, кIил ккийндава Кьулбана.
6. Дараъди ушуна дуч файдебан, кьимат йинеги кIиркIас.
7. Вас зун фиркьайчи агунехи ягIа.
8. ЯгIа вун дарукьучин, чин багагьис завал акьас инсанар.
9. Дарсар акьухаб, ушуна бабас кумак акье.
10. Джуьрейи лиркIенде гафарихъай союзарамма, суман, сара, эгера, нагагь, е…е, белеки, ичин
11. I. Ичин фикьас пефттава вун накь вас ягIа пуна.

2.Эгера багайис хъучадархьайчин, вахтт ккими хабар акье зас.

3. Амма къари адавай, шиникквари гъадиву ун-гьарай вершгелай алтухъ вейи къарин гьараяр-рукъаларилас.
4. 4.Е ме багв гъадаркуна кканде, е – те.
5. Суман, сара служебный гафар глаголарихъай, сасра гафарихъай лиркIенде джуьрейи:

акьасе сара, пасе сара, ях сара, ге суман, агъа суман; акьасе ичин, весе ичин.

6. Амма глаголин шартIyниннаклоненин джуьрабириъ (формабуриъ) союз «чин» джикъе, кьатI акьу тагьардиъ аегунахъукъуна лиркIенде: акьучин, агучин, пучин, ушучин.
7. Частица гва гафарихъайджуьрейи лиркIенде:

Шаб гва, шаб сагелай дехIера чахъдира.

 

1. IV.IУЬРУСЧIАЛАЪАС АДЕ ГАФАР ЛИРКIЕН ДЖУЬРАБУР

 

1) Iуьрус чIалаъас гьал аде гафар хIа пай фиштти Iуьрус   чIалаъ айчин, гьегиштти агъул чIалаъра  ишламиш аркьай, лиркIенде: компас, антенна, зарядка, телевизор, класс, ручка, карандаш, кран, экзамен, район, вышка, айфон, майонез, гречка, маршрутка, фонетика, грамматика, физика, мазь, уголь хъара са хъара гьегишттин гафар.

2) Агъул чIалаъ ая Iуьрус чIалаъас авалди адинае гафар, агъул чIалан фонетикайин, грамматикайин закунарикк кичархьуна, агъул чIалан гафарин тагьар гъушунаяттар: пенджег (пиджак), джигет (жакет), пич (печка), исттикан (стакан), духттир (доктор), ккарават (кровать), ути (утюг), усттул (стол, стул), усттурудж (сторож), къаравул (караул), испишкка (спичка), ппилимутI (пулемет), пистталитI (пистолет), шушкка (шашка), къайфат (конфета), мармалат (мармелад), пусукI (сахарный песок), кIатIлитI (котлета) , пуштт (почта) ва хъ.гь.

3) Iуьрус чIалаъас гъулан гафар агъул чIалан закунарикк кичархьегуна, гебур гьер тагьарис духIуб ве.

Iуьрус чIалаъ аде гафарин ахираъ ачухъ сес «а» аяхаб, агъул чIалаъ гишттин гафар Iу джуьрайис лиркIенде: са-садариъ гьеге сес гуланде, сасрабуриъ илгванде:

Месела:

а) машин (машина), калуш (калоша), резин/ризин (резина), пуштт (почта);

б) антенна, вышка,  аптека,  баница 

4) Iуьрус чIалаъас гъушуная гафарин ахираъ –ие, -ия,-ии, аяхаб, гъургъа агъул чIалаъ, косвенный падежариъ ахиран ачухъ сес гуланде: милиция/милица (милицабури, милицабурис), лаборатория/лаборатори (лабораториъди, лабораториъас), объявлени, телевидени (телевидениъ, телевиденибур), операци ( операцибур). Асул падежиъ Iуьрус чIалаъ аегъилди лиркIенде: милиция, полиция, лекция, химия. операция ва хъ. гь

Са-сагелай гьемишттин гафарин ахиран хIерфунин удигь ачух сес гьай хьучин, гаф е илгванде аегъилди («полиция»), е гебурин еринди сасра хIерф хъучихьа («милиц-а»).

5) эгера Iуьрус чIалаъас гъушуная гаф Iуд-хьибуд ачухъдава сесарилас башламиш аркьаяхаб, агъул чIалаъ гьеге ачухъдава сесарин е удигь, е арайигI ачухъ сес гIачихьа: плащ → палащ, план → палан, кровать → ккарават, книжка → кинишка/кинижкка, столовая →усттулавай. 

6) Iуьрус чIалаъас аде гафарин ахираъ ачухъдава сес аяхаб, гебур ттуранин п., илгванде аягъилди, сасра формабириъ дагиш ве агъул чIаланттар суман: газ (газар, газари, газарис…), балун (балунар, балунарис).

7) эгера Iуьрус чIалаъас аде гафарин ахираъ Iуд-хьибуд ачухъдава сесар аяхаб, гебурин арайигI яра ахираъ ачухъ сес хъучихьа: метр → метрабур/митIри – митIрибур, центр→центрабур;

8) Iуьрус чIалаъас аде гафарин ахираъ  «Ь» аяхаб, агъул чIалалди ликIенгуна, ттуранин падежиъ гьеге ишан илгванде, сасра формабуриъ – илгвандава: тетрадь/титрат, мазь/маз, печать/пушат, воспитатель/ васппиттаттил (амма тетрадар, мазар, печатар/пушатар. воспитатилар).

9) Ахираъ–ый, -ое, -ее, -ие, -ия,-ные ае гафар Iуьрус чIалаъас агъул чIалаъди верегуна, тек къайдайин джуьрабириъ гьегиштти илгванде, къайда ппара агвар аркьа формабуриъ ахиран –й, -е. я гIархьа: подлежащее – подлежащибур, вожатый – вожатыбур, существительное/существительный – существительныбур, фамилия – фамилибур ва хъ.гь.

10) эгера хас (собственный) ттурарин ахираъ -й аяхаб, гебур дагиш вейдава: Роман Черный →Роман Черныйдин, Демьян Бедный → Демьян Бедныйдин.

11) сасра гафарихъай ахираъ -ыйае гафар ишламиш аркьагуна, тек формайин къайдайиъ гебур илгванде: вожатыйдин отряд, культурный инсанди, культурный инсанарис

12) Iуьрус чIалаъас аде аббревиатурабур дефисдалди лиркIенде косвенный падежар агвар акьас: ЕГЭ-йин результатар, ОНО-йин инспектор, ДГУ-йин мегIелимар ва хъ.гь.

1. V. ХIА ХIЕРФ ИШЛАМИШ АКЬУБ
2. I.ХIа хIерф лиркIенде гьер са цIае предложенин кIилиъ:
3. I)АцIун исар э зун гIурчади гъаре гъурур вардиш аркьай.

2) Гьергелай, гъварас фиттихъас хьунара хабар хьуна, ги ниъ аларкьай, хьил фацугуна, са шад ве зун.

3) – Гьара, руц, зурба, – пуне зун хаб зе дустт Ярикас. 

2. Инсан гъургъаягъилди аяф-аягъилди гин гафар лиркIенгуна (прямая речь),суалин, буюрмишин ишанар яра ппара точкабур (многоточие) аехаб гафарин ахираъ гебурин кьабахъай лиркIен гафарин (автордин ва сасрабурин), кIилиъ хIа хIерф лиркIенде.

– Фие вун кезийина аяф? – пуне Кирилла Петровича. – Зе гъурурин хIеят кьабул дахьеф эв вас?

– Дава, – джуваб ицIанде Дубровскийди, ахъихьуна абара,– гъурурин хIеят пппара ухьтанфе, баджат ве инсанарис ая ве гъурурис суман эркьва мукьар.

– Гьал фикьас хьин? – пуне зун.

3. 3. Джалла хасттурар хIа хIерфунилас башламиш аркьай лиркIенде:

а) инсанарин ттурар, фамилибур, тухумин ттурар: Рамазан, Кьулбан, ФатIимат, Газгазар, Байранар, Базар, ГIатIар ва хъ. гь.

б) агъул чIалаъ ая идемарин, хумбарин ттурар фарингальный ачухъдава сес агвар аркьа I хIерфунилас башламиш аркьаттар. Ме хIерфунин хIаттинна, бицIиттин джуьревелар адава. Гьегиштти идехIела, гьеме хIерфунилас башламиш аркьа инсанарин ттурариъ Iудпе хIерф ликIина кканде хIа хIерфунилас.

Месела: IАбай, IАли, IАмай, IИса, IУьмар, IАйша, IАшура. 

в) хIуькуматарин, хIурарин, шагьурарин, чIирарин, суварин, нецIварин, гIарарин (географический) ттурар: Дагъустан, Россия, Азербайджан, Типпигъ, Магъу-дере, Буцур, Москва ва хъ.гь.

г) маларис, хIуппарис, къушарис, гъурурис хъитIу ттурар (лакIабар, алакьумар ) БакIай, Рашай, Ликьа, Санбар ва хъ.гь.

гъ) газитарин, журналарин ттурар: «Агъуларин хабарар», «Дагъустандин дишагьли», «Черновик», «Дагъустандин правда» ва хъ.гь.

гь) шейъерин, миллатарин, тагьарарин, чIаларин, нахширарин, мал-къарайин ттурар бицIи хIерфулас ликIенде: хIуб, мал, агъулар, август, нецIв, булах, кIур ва хъ.гь.

 

1. V.ГАФУНИН ПАЙ СА ХАТIУНИЛАС САСРАЙИЛДИ ДУЗДИАЛТТФАЙШУБ

I). Гафунин пай са хатIунилас сасрайилди алттгъареф слогарилди э. Са хIерф е атас хатIунил, е алттгъас сасра хатIунилди верефттава. Са слог ая гафар кIилихъди е атуна кканде хатIунил, е алттфайшуна.

Дузди э: ки-та-бар, дарс, бем-бег, ка-ран-даш.

Дуз дава: ки-таб-ар, да-рс, бе-мбег, кар-ан-даш.

2) Ъ, Ь, I чаб хъитIунае хIерфарихъас хъаттивас верефттава (диграф суман ишламиш аркьагунара, Ъ, I чаб джуьрейи ишламиш аркьа хIерфар идегунара).

Дузди э: къе-ре-къел, кIа-реф, бу-Iас

3) Лабиал сесунин хIерф учин удигь гьая хIерфунихъас алттгъарегуна хъаттивайдава.

Дузди э: кьва-кьвар, кIекIв, къва-лахъ.

Дузди дава: кьвакь-вар, рекI-вер.   I

4) Геминированный (алзийина агъихьа гуджлу) сесар агвар аркьа Iуд сасуман хъай лиркIен хIерфар, сасра хатIунилди алттгъарегуна, сад сайихъас хъаттивайдава.

Месела:

Дузди э:  ке-тти-вас, кке-кку-йин, чча-ман-ттар.

Дуз дава: кет-ти-вас,  чча-мант-тар.

5) Эгера гафуниъ сасуман геминированный сесар дава Iу хIерф аяхаб, сад гебирикес хатIунил ами арта, сасра алттгъа.

Месела: чул-леф, ил-леф, кIил-леф.

Гьегиштти алттгъа Iуьрус чIалаъас аде Iуд сасуман хIерфар гIая гафара.

Месела:  кас-са, мас-са, ан-тен- на

Приложение

ТЕРМИНАРИН ГАФАРГАН (СЛОВАРЬ)

 АБРУПТИВ – Iайи гудж хъай алзийина, кьатI аркьаф суман агъихьа ачухъдава сесар:  тI (тIуб), кI (кIур) ва хъ.гь.

АТРИБУТ – хасият, тагьар

АТРИБУТИВНЫЙ – хасиятинф, гафунин хасият, тагьар агвар аркьаф. Месела: атрибутивный словосочетанибур ( гьава хал, итте гьеч)

ВСПОМОГАТЕЛЬНЫЕ ЧАСТИ РЕЧИ – чIалан кумакин паяр

ГЕМИНИРОВАННЫЙ – алзийина агъихьа гуджлу, ирхи агъихьа сес: тт (ттаккра), кк (ккул), чч  (ччам) ва хъ.гь.

ГЛАГОЛ – тIушуб-лихуб агвар аркьа гаф, хIаракат, хIаракатин                       гаф: пас, лихас, агвас, экьвас  ва хъ.гь.

ГЛАСНЫЙ ЗВУК – ачухъ сес (авазин сес);

ГЛУХОЙ – бушф, загIиф, ун хъудава сес къунтеф

ГОРТАННАЯ СВЯЗКА, ГОЛОСОВАЯ СВЯЗКА – кьуркьан парда ( сес агъихьагуна, зурза къираъ гье пардайинйин)

ГРУППА – гуругь (группа предложений); гунтI

ДАТЕЛЬНЫЙ ПАДЕЖ – ицIан падеж

ДЕЕПРИЧАСТИЕ – дейепричасти

ДВОЙНЫЕ БУКВЫ – Iуджалан хIерфар (нн, лл,)

Дефис – джикъе хатI/дефис

ДИГРАФ – Iутти хIерф, Iу ишандин хIерф (къ,кь, гъ, гь , хъ , хь)

СЕРИЯ –  джуьра  (джалга); силсила

ЕДИНСТВЕННОЕ ЧИСЛО – тек хIисаб; тек кьадар

ЖЕЛАТЕЛЬНОЕ НАКЛОНЕНИЕ – матлабин наклонени

ЗАГЛАВНАЯ БУКВА– хIа хIерф

ЗВУК – сес

ИМЕНИТЕЛЬНЫЙ ПАДЕЖ – ттуранин падеж (ттур ицIан падеж; ттур фарцан падеж)

ИМПЕРАТИВ – буюрмиш (акьуб); буюрмиш акьуб

ИНЕСИВ  –  мукьуйин падеж; шейъ, зад фиттин-хьунара гIанаъ шейъ ай агвар аркьа падеж ( хулаъ, гъилиъ, фуниъ, улиъ ва хъ.гь) .

ИССЛЕДОВАТЬ – ахттармиш акьас

ИССЛЕДОВАНИЯ – ахттармишар

ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКИЙ – ахттармишар бегьем аркьаф

ИСХОДНЫЙ (падеж) – нандиъас лихуб-тIушуб, кар башламиш аркьайчин агвар аркьа падеж (гин формант –ъ): хулаъас вес, дараъас вес 

КОЛИЧЕСТВО – кьадар; сан

КОЛИЧЕСТВЕННЫЙ – кьадаринф (кьадар агвар аркьаф);  сандинф

КОМПОНЕНТ – пай; кьатI

КОРЕНЬ – мерI, бун, дувул

КОСВЕННЫЙ ПАДЕЖ – ттуранин падеж кидавай, аме падежар

ЛАБИАЛЬНЫЙ – муъулинф, муъуларинф, пIузаринф.

Лабиализация – муъулинф хьеб (муъулар гьучадивуна, сад кирхIуна агъихьа сес) пIузламишвел.

ЛАРИНГАЛЬНЫЙ – кьуркьанф

ЛИЧНОЕ –учинф идеф, хусуси, касдинф

МЕЖДОМЕТИЕ – гъургъатти учин хIял, гьава агвар акьас хъучихьа гафар (цIарцIарар, айхь-вайхь, вуй, вай, гьагьрай)

МЕСТОИМЕНИЯ – местоимени

МНОГОТОЧИЕ – точкабур

МНОЖЕСТВЕННОЕ ЧИСЛО – ппара къайда, зарб хIисаб

МОРФОЛОГИЯ – усул, морфология

НАПРАВИТЕЛЬНЫЙ – веревус, тараф агвар аркьаф

НАРЕЧИЕ – наречие

ОБРАЗ – кIалиб; чешна

ОБЪЕКТ – предложениъ агвар акьунае шейъ, зад (см. существительное)

ОКОНЧАНИЕ – ахир

ОРФОГРАФИЯ –дузди ликIиб

ОСНОВА – бина, диб, ас

ОТРИЦАТЕЛЬНЫЙ – инкар аркьаф; инкаринф

ПОРЯДКОВЫЙ  – нубатинф

ПРАВИЛО – къайда; тагьар

ПРЕДЛОЖЕНИЕ – ахттилат

ПРИДЫХАТЕЛЬНЫЙ  – нафасинф

ПРИЛАГАТЕЛЬНОЕ – прилагательный

ПРИМЕР – месела

ПРИНЦИП – усул-Iамал

ПРИЧАСТИЕ – причасти

ПРОИЗВОДНЫЙ –  алттеф, кеттивуф,

ПРОПИСНАЯ –хIа хIерф, кIилинф

ПРОСТРАНСТВЕННЫЙ – манзилинф, мукьуйинф

РОДИТЕЛЬНЫЙ ПАДЕЖ – хунухин падеж (эессин?)

РАЗДЕЛ – пай, кьатI, сур,

РАСПРЕДЕЛИТЕЛЬНЫЙ – пай аркьаф

РЕДУПЛИКАЦИЯ – тикрар

ПРОСТОЙ (глагол) – саджалан

САЧМА – дробь

САЧМАЙНФ  – дробный

СВЕДЕНИЯ – ягIарвелар, баянатар

СВОД – дастта; банд; диван

СЕГМЕНТ – пай, кьурц

СЛОГ –  слог

СЛОВАРЬ – гафарган

СЛОВО – чIал, гаф, калима

СЛОВОСОЧЕТАНИЕ – калимат-лама; джумла калимабур (джумла- сложный, составной)

СЛОЖНЫЙ – четинф; джумла, см. составной

СЛУЖЕБНЫЙ – кумакинф

СОГЛАСНЫЙ – ачухдава сес

СОСТАВНОЙ – джумла, см.

СПОСОБ – Iемал; тагьар

СТРОЙ – усул; дитIуб; дитIубан тагьар

СТРОКА – хатI

СТРОЧНАЯ БУКВА – бицIиф

Структура  – усул

СУЩЕСТВИТЕЛЬНОЕ – существительный (зад,  шейъ)

НЕОПРЕДЕЛЕННЫЙ –  таъинсуз (местоимение)

ТИРЕ – ирхе хатI, тире

УДАРЕНИЕ – зарб, ударение

УСЛОВНЫЙ – шартIунинф

ФАРИНГАЛЬНЫЙ – кьуркьан кьабунф

ФОНЕМА – мягIна джуьре аркьа сес

ФОРМА – кIалиб; чешна; гафунин са джуьра

ФОРМАНТ  – гафунин джуьра, форма агвар аркьа, цIае гаф аркьа аффикс.

ЧАСТЬ РЕЧИ – чIалан пай

ЧАСТИЦА – пай, хъис, частица,

ЧИСЛИТЕЛЬНЫЙ – хIисабарин гафар

ЧИСЛО – хIисаб

ЭРГАТИВ –эргатив (гьина?фитти? суаларис джуваб ицIан падеж)