Фото:©Зарема Алиева/ТАСС

Кавказдин хурма уч вехIши э. Хьеттари агъа мебурис хумравар. ГIачархьа ме Эбеновые агъа джурайигI. ТIабиIетиъ мин кIур гьава ве 15-30 метри дегьен, сувевел ве 40-45 сантиметр дегьен. КIур Iуьссе вередегьен мин Iекве махакин къарк алархьа.

Багварин кулар кIураник алтухъ кевейдава. Ме кар асуллу э кIуранин Iекв ппара кканевелдилас. ЦIабар мин ирхе кей гьеркIв але суманттар э. Тук ахъу вегIдайи хурмайин кIур алтухъ батIарди аргвайдава. Июнь-июльдин вазари тук ахъу вегIдайи ме кIур уьтт аркьа варварис лап хIа савкьат э.
Емишар хъуьхъена кIурандуракь гIачахъу рангунин бицIиди ирхе кея суман музеттар э. ГIанаъ аве музе ирккар. Таза вегIдайи тIем джуре хурмайин тIемилас алтухъди джури авейдава, амма рукъу вегIдайи кишмишин ера финикарин тIемис Iайи ухшар э. МехIсул завал аркьа батIарди бегьем хьуна октябрь – ноябрьдин вазари. Са кIурани иса 200 килавихъ хъучархьуна мехIсул ирцIанде. МекI гъадивас ве мифас -25 градусдихъ хъучархьуна. Нагагьттан милас хIа мекIер хьучин кIур ругъас алучIа.
Учин бинайин мукь ме хурмайин евразин субтропикар э. Российиъ ме аве Северный Кавказдиъ хъара Причерноморейиъ. Хъара гьеме вехIши хурма аве Япониъ, Китайдиъ, Индиъ. Хуларихъ узуттар лап батIарди арайил алчархьуна аве Северная Америкайин гуьна багулихъ, Северная Африкайиъ.
Бегьем дахьу емиш кьацIра сивиди агъихьуна IуьтIанас хьасттава, фас пучин ппара Iайи кикъва зад э сиварик. Амма нагагь ругъуб уркьучин ме кикъуб гуланде, гьемиштти рукъас акьугунара гуланде.

Бегьем хьу вегIдайи хъаве мебурихъ ппара тамашин, ширин тIем. Калорибурихъас гъургъучин мебур ппара чIукь э таза хурмабуригI. Гудевел мебуригI кьацIра гIадава. ГIая рехIетти хIел аркьа белокарна яваштти хIел аркьа углеводар.
Ппара гIая мебуригI химический составдин задар.
— витаминар: А, С, Е, РР, хъара В группайинттара;
— таниныбур, дубильный шейэр;
— монона дисахаридар;
— гьечунра аскорбиновая кислотабур;
МуфеIетикес гъургъучин, хайир кея сагъламвелдис мебурин Iари емишарикес давай иркарикес, цIабарикес, кIуранин къаркукесра кехIей.
Кумак аркьа мебури:
— воспаленибур, акетIагIубар хьугуна;
— метаболизм тегIде акьас;
— лекIин кар алтухъ акьас, ме мертт акьас, гепатит сагъ акьас;
— иммунитет цIуппе акьас;
— нервная система дуз акьас, ахун давереттарин ахун гIачадиб дуз акьас;
— бронхибурин, гъудуларин, къарфунин, рударин итталар сагъ аркьа;
— давленибурис, атеросклерозис, дамарарин цIуппевелдис;
-шитовидная железайис, хъара эндокринный джуре итталарис;
Хъара ацIуна джуре итталарисра.
ПIапIрус диваттарис IуьтIан агъа ме емиш легкибурин итталар дахьас. Ппара ишламиш аркьа мебур азиатари халкьдин джерехIвелдин рекъуьъра. Узухаб ахъаджихIуб ме кIунис алтухъ кканвейдава. Фас пучин лидегьен гIентIеф дава.
Узас ве ме цуланара хьиданара. Хье багварихъ хIа паяри уза цулана октябрьдин, ноябрьдин вазари, фас пучин хьидана узугуна бицIиди алгъузуна кканвен гIулин кучевелди дарукъас. Мукь кканве алтухъ гуди дава ачухъ идеф. Сарин давай Iеквеф. ХIа кулакара кканведава мис. Кулакари мекIери мин кIур яваштти хIа аркьа. Кьалам дузди узуна канве. 50-60см уьркIе акьуна кканде уркI, хабди ахъуна кканде мисаъ дуз руз. Дузди икIуна кьалам цIуппе акьуна кканде. Узухаб ахъатуна кканде хьедра. КегъучIа ме кIур ирккуласра. Ирккар сагелай Iуьччуна рукъас аркьа, хабди архъа са хьибу сеIети хьеттигI. Хуппай уза кIилдин къабариъ, алчихьуна клиенкара цIуппе аркьа парник суман. 4-6-хьи хIефттайин арайиъ кегъучIа мебур. Ме вегIдайи алгъузуна кканде джил дарукъас, бицIиди кулак гIаттирхIас. БицIиди кIилар кегъикIу вахттуни алчихьуттар алттивуна кканде. Хабди е хьидана е цулана уза раккагь. Джуре кIурарихъ суман ахъаджихIа. Удобренибур вахттуни афархъай, обрезккабур акьай, хьед ахъартай.
Гьер са задуник суман микра иджвелра кея дагIай ишламиш акьухаб Iайвелра. Нагагь къарфунин хронический итталар, деабет, запорар аяхаб ишламиш акьас кедава.
Гьелбетта эхIттият фай, хIел ягIай ишламиш акьучин ппара идже зад э Кавказдин хурма.

Салихат Малагусейнова

Фото:Зарема Алиева/ТАСС