Ппара тамашин зад э дуьнья. ТIабиIети дуньяйил халкь акьуная агъзур джуьрейин джан але Iеламатар. Джакьвар, нахширар, хIайванар, гьелбетта инсанара. Фикир акьучин баб э кIилди дуьньяйин кIил. Джалла джан аледегьен задарис баб хIа савкьат э. Баб пугуна гьер са инсандис ме чIалун мегIна хъара лап хIа э. Гьемиштти идехIела э бабан загьматис фикирна кьиматра алтухъ идеф.
КIилди хIа курарихъ, хIа иджвеларихъ, зурба инсанарихъ бабан гъил гьучихьубна кумак хъаве.
Хъара бабан лекун кIенакк э агъай ве валадарис джаннат аяф.
Гьелбетта ме агъа чIал дава баб ухI дад фадихь пуна. ХIуьлмат шиникквари дадасра бабасра акьуна кканде. Амма ичира баб адавахаб бицIи шиникквар ппара гIеджиз ве дад адавагуна далара. Ме кардихъас э агъай вереф дад кIи шиниккв сагелан ятум э, баб кIиф еригелан пуна. Фас пучин, зе фикирдилди валадар хьухаб бабар яшамиш вереф гебур бадалди э. Ме кардин шегьидар э ягIайин ягъас бабарихъас аядегьен шиирар, макъалабур, ахттилатар.
Гьер са бабас уч дуьньяйил амедегьен гагьтти, учин шиникквдин са ис ичира верш ис хьучира гебур бицIиттар суман ве. Гебурихъ ахъихьуна аве гуни IуьтIунчин, гаш ккейчин, гIезаб кейчин ягIар аркьай. Нагагь са бицIиди иттар хьучин е йиркIв сакин давай, е Iуьшан ахун андавай, мертти аваран хьуна ахъихьа валадихъ.
Ме кар кIвалас гьадатуна багагь хье вазифара э бабахъна дадахъ ахъаджихIуб. ХIа инсанар хIурарин хуларин баракатар э. Мебури ирцIан яг Iа рвелдихъна Iекьулдихъ хъучархьа зад са фера адава. ДехIела мебури ирцIан Iекьулра кьабул акьуна кканде, аркьа ахттилатарис фикира йина кканде, мебурин гьер са иде — даваттин къайгъура дивуна кканде.
Хьин мусра кIвалас гьатуна ккандава хье бабарин загьматна джафа, ахъаджихIуб. ЯгIай кканде хьес фидегьен иджвелар хьин акьучира, бабари хьин бадалди атIу са Iуьшан ахунра кехIей хьефас хъартIас хьасттава. Гьемишттин загьматкеш дишагьлибурикес, бабарикес, хулан кайванибурикес сад э Курбанова ХIевучай Курбановна. ХIевучай Курбановна са агъзурна ерчIу вершна ягъцIурна муядпе исан цIаIудпе июньди Агъул райондин Типпигъарин хIуриъ Кьулбананра ХIуьрийин хизандиъ хуне.
Хизандиъ мебурин ай уй Iу чунна якьу чи: Манаф, ГIебдулкьадир, ХIевучай, ФатIимат, Назани, Мегьрибан. БицIи вахтт джалла те вахттарин шиниккварин суман алтухъ джуревел адавай ушуне. Са агъзурна ерчIу вершна гIуьфцIурна ерхьидпе иса махьтабиди ушуне. Дарсар хурас ппара Iешкъ авейи агъа ме учин. ЙицIудпе класс ккиркIуна сара гIилмин рекъ нандиъра давам акьундава. Фидегьен Iешкъхьучира даданра бабан майил фадавай хурас хьундава. Уч ялгъуз дишагьли идевелди бабас кканхьундава хурас ушуна. Дадана баба кIилин Iуьмурди колхоздиъ курар аркьай чиппин багайин ягъ аркьаттар и. Мебур кьанайисттегьен кардил алвейи. ХIевучай хIабаб хизандиъ ке хIаф идевелди бицIи чуппар чиярихъас джувабдарвел фай ахъаджихIайи. Шиникквар ухIаф ме ий. ДехIела нагагь къучмабурихъай найич хьунара весе пучира бабас мин кканвейдавуй. Кинуйиди вейчин бицIиттара хъучIирхIай алчархьайи вес.
Гьелбетта колхозин курар пучира те вегIдабури хизан ухIас лап читинра и. Хулаъра мал — къара ухIай хуппур узайра чара акьуна кканвей. Мал — къарайихъ ахъаджихIуб, хулан Iуьччуб, чIирхIуб, хьед файдиб, алчархьайи бицIиди кегъархьусуман шиниккварил. ГIул аркьа вегIдайира зейдайи кар алчархьайи мебурил. IуькI — кьал алчафайдиб, хуппур узуб, уцуб, мехIсул завал акьуб. Нагагь баб уч къакъ гъас ушучин махьтабиас ккеттигъилди мера гьучадина кканверефи агъа бабас училди, са уьтIул дехIера милдира фачиянас.
«Фидегьен кар лихуб алчархьучира джигьилар идехIела детаре час бизарвелна шавла хьуб ягIай аведавуй. ХIеракат аркьайи кар ккиркIуна хIа гимин демарихъ вес, е дахьучин са кинуйиди вес. МегIнийин ун унихьугъилди кIилди бизарвелар гуланди джаллабурин. Те вахттари мугьлатар иджвелар алтухъ адавайчира инсанарин йиркIвар дуз и, мертти и, мискьална-зар дегьенра чIиревел ягIайдавуй», — агъа ХIевучай хIабаба. Махьтаб ккиркIу джигьил руш ий, муштарибура ппара хьуне мис. ХIурин джигьилар давай горянокдиъ ая джуре хIураринттара вейи шаб агъай. Амма йицIуйис нан агъафе — сайис кьисмат верефе агъаф суман кьисмат мин ахьуне къуншил. Зе джан гIеджиз къунши атуна сайисра йисттава пуна баба йине БицIибагьаларин Рамазанас. Уч учин хулан, хизандин эесси хьухаб хъучучIуне мин кIилдин тарих. Iударира хъай ухIуна хIа акьуне ерхьи валад. гIуьфу кIиркIна са руш: Сулейман, Султан, Кьулбан, Руслан, Рамис, БатIитIай. Мегунара учи кар аркьай хьуне Типпигъарин садикдиъ, хизанди райпойиъ.
«Дузди пучин шиникквар музииде вегIдайи чIукь читинвелар хьучира шуван хулаъ зас алтухъ азиятар хьуфттава. Зе хизанра, гунагьарин гIефу акьурай учин, ппара идже инсан ий. Ме заал фера алчартафттавуй. Хабди шиникквар кегъархьухаб мебури гьучартайдавуй зун къекъе кураригь. Миштти пучира гьелбетта зунра фера даркьай экьуна авейдавуй. Захъра аркьа курар хъавейи. Шукур хьурай хьин халкь акьу Халикьдис, чафас аттрукьагъилди ухIуна гьерф учин хулан, хизандин, эессибур акьуна арайил хьуне. БицIи вахттарихъас гъургъучин зас кIвал ве шиберихъай тIумбучаяр дурхIай даваттар аркьа вегIдабур. Махьтабариъ амегунна шибер, шиникквар завал хьуна мегIелимара хъай верефи даради махьтабис кIурар артIас. Iуьшар аркьай илгу вахттара кехIей вереф и.
Гьала гьамебур адиндава пуна гъам верефттавуй хулаъ аяттарис. Фас пучин, сайин йиркIураъра нагагьра кехIей чIире ният ирхIафттавуй, хъуьсу суман майданди мертти аверефи йиркIвара. Гьалдин шиниккварис мишттин курар кканвейдава. Дадар бабарифасра сакин йиркIв фай фартасра вейдава. Вахттара духIуба хьуная инсанара. Авала гаш ккеяхаб са вакъалахъ хъучахъуна Iелефи гьаге ая Iу ттур ракь. нуьхIуьбатна хIуьлмат, баракат ппара и», — ахъаркьа ме.
Авалдин Iуьмурна гьалдин Iуьмур фиштти аргва пуна суал йигуна ХIевучай хIабаба джуваб акьуне: — «Гьелбетта гьалдин дуьйиъ фи кканчира буллухди ая, амма фи пучира шадвелдис, сакинвелдис, хIуьлмат ухIубарис гьате вахттар кьацIра дажиркIенттар ий». Джигьиларис насихIетара йине ме. «Сад сайин гъавурдиъ ай кканде, нуьхIуьбат хIулмат ухIуна кканде арабуриъ, хIаттари ирцIан экьулар фацуна кканде, дуз рекъуьъ ай джаллабур сад хьуна кканде. Дуьнья ислехI хьурай, джаллабурис ацIуна иджвелар хьурай», — гьемишттин батIар чIалара хъучихьуне ХIевучай Курбановнайи
. ЯгIа учин хизан кIина цIехьибу ис вейчира ппара ибгIа фикир хъай кIвал аркьа ме хизандихъас. Шиниккварис завал вере ибгIа цIуфул, багу кIиларис ачухъ суратна дахъу къапу, хуттуларис идже хIабаб ий Iуьмур давам аркьа ХIевучай хIабаба.
Салихат Малагусейнова
