ХIурин инсанари хIапай чайис ишламиш аркьаф хье суварин IуькIер. ЯгIайин ягъас хье дуньяйил инсанди ухас ке ппара ишламиш аркьаф э хьед, хуппай чай.

Чай ишламиш аркьай хьуная лапп авалдин вахттарилас хаб. Амма хабар гъушучин чайин тарикьдихъас, найи хIуькумати ке удигьай ишламиш акьунайчин, хIекьдан джуваб са инсандивасра йес хьасттава. Фас пичин, гIалимаринра ме суалис джуваб сад суман дава.

Са пай гIалимари агъа ке удигьай чайин тIирIар узуфе Китай агъа хIуькумати, сайебури хIисаб аркьа Индия агъа хIуькумат.

Мишттира агъа, авалдин вахттари Китайди ахьуная са инсан Шен Нун агъаф, IуькIерилди гьер джурайин итталарис джерехIер аркьаф. Ке удигьай ме инсанди чайин цIабар ишламиш аркьай хьуная дарман суман.

Авалди инсанари чай ухафтавуйи, хIуппай ухас ишламиш аркьайхьуная хьед, бизарвелди кьизмиш хьу вахттуни ухайхьуная куче хьед.

Са ягъа ме джерехIчи экьуна хьуная кIураникк, бизархьу хIела куче хьед ухас. Мин хьед ая къабугI гIархьуная цIаб керхьуна уч экьуная кIураникес. Ухуная ми ме хьед цIабра гIай. Са гагьра дахьуна джан ачухъ хьуна, кьуват ппара хьеф суман хьуне ме инсадис. Кьабул хьуне джерехIчис мишттин шараб. Гьеме ягъанихъас хаб хъучучIуне ме инсан ишламиш акьас ме кIуранин цIабар чайис.

Миштти идегуна Китай хIисаб аркьа сад пе хIуькумат, хъара ягIайин ягъас садпе мукьуйи аеф чай завал акьубас. Ме Индия агъа хIуькумат Iуд пе мукьуйиъ ая чайин мехIсул завал акьубас. Фас пучина, Индияйиъ ая инсанари Китайдиас файдина чайин тIирIар.

Хабди сасра хIуькуматтин ариш-вариш аркьа инсанари Китайдиас гъай хьуная ЯпониIди, Кения, Турция агъа хIуькуматариъди, хъара 1869 иса Цейлон агъа хIуькуматиъди.

Наиба Гасукаева