Ханна Паччагь (ХIикат)

Хьуне агъа–хьундава агъа са вилаятин паччагь. Уч ешдин джигьил ичинра, дадра дахи кIина мин гардандиъ архьуная, алтухъ джандин сагъвел адава бабра, училас бицIи чира, учис кканчира-дакканчира, вейчира-давейчира кIилди вилаятин джувабдарвелра. Гьер ягъа вей аларуцай хьуная ме учин мулкарил найисаъ фи хабарар, иджвел-Iайвелар айчуга аркьай.

Ягъарикес са ягъа гьемиштти аларуцуна, мулкар ахтармиш акьуна вере вахттуни аргвая паччагьдис са дагьарин кIенаъ укъая Iу илан. Сад джагварф, садра кIареф. Хъуттурфанди гъузуная ме. Джагвар иландил гудж алгъархьай агухIела, агь кафир, вун ле кIине пуна ттур акьасттава зун — фикир хьуне мин. АлайчIуна хIейвандилас йирхIуна ханджал кIине кIаре илан. Ачадаркуна хъуттурфуна михъра, алайшуна уларилас хIа негъвара кичушуна дагьариккес ушуне джагвар илан.

ГIуьбехъми рукьуна хулаъди гунира IуьтIуна гъархьуне. Iушан са арайиъ ахунра бегьем хьуна улар дахъучин, уч ая хулан раккан багуликес вартт гъузуная са идеми. Са багулихъас мин йиркIураъ гучIра архьуне, сасра багулихъас мис тамашра хьуне, къаравуларис дагуна фиштти ачадине пуна.

— Я, инсан, зе назир-вазирари вун гьемич фиштти ачатуне, — хабар гъушуне ми.

— Зун гебурис аргвафттава, — пуне къариб инсанди.

— Идегуна фи э ве ккане-даккан? Фикьас адифе вун?

— Накь гьеме фулан мукьуйиъ вас иланар укъай агунив?

— Агуне.

— Гебур иланар давуй, ханар и, икьрар акьуна айчIуттар. Нае хан гъалиб хьучин гьетис сасрайин девлет хIуьлал акьасе пуна. Вун луькIе усаккес хъутар акьуне мусурман хан. Гьете хандис вун адина ккандея учин мулкариъди, учивас вере са иджвел акьас, е дахьучин са савкьат вас пешкеш акьас. Дайдеб кьабул аркьайдава. Багамингуна шаб вун гьете дагьарилди, ма вас ханджалра. Ме ханджалилди йирхI дагьарис. Дагьар Iу пай хьугъилди фиттихъра хъуттудурфуна ачаях. Са хубджи гьаттушуна алчархьасе вас зе кума.

Багамин вахттуни бабасра ччиччисра чун сагъ зун саламат пуна, учIуне паччагь рекъуьъ хъай учин назир-вазира. Ханджал йирхIугъилди са ун хъай Iу пай хьуне дагьар. ХIеракат акьуна паччагь ачушуне. Дагьара алчушуна цIуппе гъван хьуне. Паччагьдин хIейванра фай пушмалди хулаъди адине мин къаравулар. Ме хабар унихьуф, мертти ахуниъ архьуне баб, Iешай илгуне чи.

Вея паччагь хандин мулкариас тич. МуьхIтал хьуная ме, учин вилаятиъ цул и, мебурин усаъ ая батIарвел агуна. АлатIуна гъаз, рахвай джакьвна булбул, ппара ухьтанди ахьуная мебурин ватан. Са кьадар рекъди ушуна аргва мис ме кума. Ачушучин ая мисаъ милди Iуьшуй адина уйи идеми. Ушуне мебур Iудара хандин хулаъди. Ме адина агуф гъагьархьуна архьуне мин гардандиъ са Iуьссе идеми. Завал акьуна учин халкьра, ачмиш акьуна хIа суфраяра ккийиная ханди хIаягъ. ЙицIу цIегIуьфу ягъди хьуная мебур Iелди ухай.

— Хан, вун сагъ акьурай! Зе баб, зе чи ппара гъамлу э зун мич ушуна. Зун гьал ушуна кканде хулади, — ахира агъихьуне паччагьди.

— Джан кIиркI, зун рази дава вун лиштти ушубал. Пул йичин вунра паччагье, вахъ хъара алтухъди хъахьасе, къизилар йичинра гьелиштти э, е мал, е дахьучин сасра девлетара вас герек дава. Зун фикирлу хьуная вас фи ирцIангьан пуна. Захъ са руш хъая, гьеге руш йисе зун вас. Амма зе кIиркI, зе рушаъ е улара аяфттава, е гъилара ккеяфттава, е лекара. Рушан йиркIурас даккан акьунара идже верефттава, – джуваб акьуная мис.

— Хьурайсара, — пуная ми учин йиркIураъ гучI аявелди.

— Гьара къари, унахъ хье рушас, — пуне ханди.

Агь пуне паччагьди, яраб фи зад эгьан ме е улар адаф, е гъилар, е лекар кедаваф.  Чиппилди атти рушан батIарвел, такабурвел агуна шад хьувелди хандин ахттилат кIваласра ушуне мин. ЦIакIинара акьуне, хъара са вазсара алттушуне. Хаб са ягъа адине ме хьижардадан хулаъди.

— Хан, вун сагъ акьурай! Зе халкь, зе багу-кIилинттар ппара тафиргъанди ахьасе, ве ахтигьар фай зас кканде зе хизанра хъай рекъуъ учIас.

Айчин хьурай пуна, учис фидегьен четин ичинра руш фатас мебур хулаъди рекъуьл акьуне ханди. Дагьарис ханджал йирхIугъилди рекъ ачухъ хьуне. Мебур айчIугъилди фера адаф суман хабра алчатIуне. Паччагьдис аргвая учин вилаятиъ гьучархьудегьен инсанар кIаре кунара аликIуна пушмалди ая, язанар аркьай ая джагвар вецаракегьей кIаре акьуная. Фас э чвас хаджалат кеяф пуна хабар гъушуттари джуваб аркьая: «

— Че паччагь дагьари кичадивуна кIина хьибу ваз э, кIилди вилаяти ярс дивая гин.

— Зун чве паччагь э, — агъа ми, — ушуна хабар тин зе бабасра, ччиччисра зун дакIина аме пуна.

Ме хабар унихьуна хIа пай шад хьучинра сад-Iуд даккан хьуттара аве.

Са ягъа багьанабур акьуна хъаттгъа паччагь мишттин са хулаъди учин дусттура. Усттулихъ экьуна шуьрбет ая истикан сивихъди рукьагунас фиштти аттархьуфчинра дагIай адина хьира йирхIуна ахъарта паччагьдин исттикан, кIенбагв варттал акьуна усттулинра, хъай учин шуйра ве хулаъди.

— Вун зун биябур акьуне халкьдин удигь, — пуна йирхIуне паччагьди хьирас.

Вахттар алттушухаб хьуне мебурихъ са кIиркI. Хьибу ягъ алттушуф хулан джил Iу пай хьуна агъархьуне цIа. Агвар акьуна паччагьдисра фадихьуне хьира шиникквдин дукур цIигIди. Гавурдин руш, вун зе кIиркI ухIас дакканди фадихьуне пуна, хабра йирхIуне хьирас.

Хъара са гагьарилас хьуне мебурихъ Iудпе шиниккв. Мера хьибу ягъалас агвар акьуна паччагьдисра хаб ихьуне цIиъ. Агь вун чIирхIе зад, фи кар хьурай ме ягъди хьудегьен шиникквар цIиъ ихьай кIес аркьай пуна, ппара Iайи йирхIуне хабра. Хабди кIвал хьуне паччагьдис хандин чIалар зе рушас даккан акьуна идже хьасттава пуна. Ме арайиъ ачадине хьир. АликIуна учин джуре кунара, учин дада йи ханджалра фай гъилиф.

— Паччагь, вун сагъ акьурай! – пуне ми. — Вас зе дада фиштти пуни? Е зе рушаъ улара аяфттава, е гъилара ккеяфттава, е лекара ккеяфттава. Даккан акьучинра идже хьасттава пунив?

— Пуне, – джуваб акьуне паччагьди.

— Улар адава агъа чIал и зас хабар хьеб вас ве дусттура агъу ирцIангуна. Лекар ккедава агъа ахттилат зун ваалди са дакьикьайин арайиъ завулас аттархьуб. Гъилар ккедава пеб и зе шиникквар зун даухIуб. Зун хье шиникквар цIайилди давуй йиф, ге зе баб и. Вун сагъ, зун саламат пуна, тIагариас алттушуна гьишине ме. Паччагь илгуне гъамлу хьуна.

Салихат Малагусейнова

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *