ЧIаларин ухшарвел

Исанди удигьай агъул чIалан форум хьуна уйи ДГПУйиъ. Ге форумдиъ хIавел аркьай хьуне те вахттунин ПГПУйин ректорди Магомед Имранович Абдуллаева. Гич завалхьуна уйи хье агъул чIалахъди бала гIадай дава инсанар. ГебуригI гIуйи Муслим Рамазанов, член Союза журналистов СССР и Росси, Iуьрус чIалан мегIелим, агъулшуй садпе филологический образование гъуйуф. Ги учис чIал йигуна гисаъ пуне, нагагь зас хум душуна айчи, агъул чIалаъ яри агъзур персерин чIалакес хьу, гIифу агъзур Iерабарин чIалакес хьу чIалар гIая пуна. «Ге кардихъас зун Iераб чIал ягIар акьуне», — пуне ги.

Зас ягIайдава са чIалракегьей  персарин чIалагIас агъул чIалалди адина аяттар, амма зас ягIа ппара чIалар Iераб чIалаас хье чIалаъди адина аяттар. ЧIукь муз хIерфар духIуба хьуна айчира сур чIаларин мегIна илгванди ая агъилди. Са хубджи чIалар хьин мисаъ ахтармиш акьасе.

Зун ликIиттарин гъаурдиъ архьас хьин Iьурус чIалар гIачихьай фачикIасе ге чIалар. ХIа паярис агъуларин белики унихьуфра идефхьасттава ге чIалар. Iуьрус чIал гIачидихьучи мегIна ягIар акьас читин хьасе.

Сакина (спокойная) — сакин инсан, мал, гьава агъа хьин.

Джин (дух) — джинарар ая, джин йирхIуне, джинараригьас гучIа агъа хьин.

Джин (спрятать) — джин акьас сасрабуригьасагъа хьин.

Къуввагь (сила) — кьуват хьурай, кьуват хъаяв вахъ ме кар акьас агъа хьин.

Къумаш (ткань) — ппара батIар кьумашин берхIем э агъа хьин.

Къидрагь (мощь) — кьудрат хъадаъ вахъ ле кар акьас агъа хьин.

ГIалкъл (ум) — ве Iекьул нандиъ уйи, агъа хьин.

Къиимагь (цена) — мин кьимат фидегьен э агъахьин.

ВатIан (родина) — зе гIешкъ але ватан агъахьин.

ХатI (почерк, шриф) — мин хатI батарф э агъа хьин.

Васийягь (завещание) — зе вас васият э агъа хьин.

Хасиягь (свойство) — ме тунт хасиятинфэ агъа хьин.

Радий (соглашаться)- рази хьуна экьуна агъа хьин.

Дагиф(слабый) — Iайи загIифтти ая вун агъа хьин.

РахIагь (покой) — джандис рехIет агъа хьин.

Хуькумагь (правительство) — те фи хIукумат э агъа хьин.

Гебур сачIукь чIалар э хIекьданди ппара ая чIаларигIас.

Iераб чIала са чIал пун гъузугуна «Т» агъа хIерфуес хье «гь» ве дехIела э хье чIалан «Т» хIерфулди кIиркIваф. Нагь гишттин чIалан кьабахъ хъара хъай аяхаб чIал гихъай аяф «гь» хIерфукес ве гебурин «хье»Т».

Ая гиштти джуревел ая чIалар хье гебурихъай, ая «къ», «кь» хIерфар гIачахъуна ай.

ЧIалар са гьавайинттар идеф ягIар акьас идже ве Iераб чIалан хъудуьхьуь чIал гIаттивай. Амма ая хьера Iерабарин сасуманди агъа чIалар: гIаджал (поспешность), хье чIала Iеджал (смерть).

Хьера Iерабарин ппара ая ухшар чIалар,тебурин ме чIал миштти э пуна хье чIалахъай дуз вей аверегуна тамаш хьуна шадракегьей ве йиркIв.

Сур хIерфар хье чIалаъ адава хIерфар ичира Iерабарин аяф ухшарвел гъилгъилари ягIар акьас ве.

 

К.Мирзоев

Одна мысль про “ЧIаларин ухшарвел”

  1. Агъулар гъургъа ч1алал ул алчатуб, сасра ч1аларихъай фачик1уб, ухшарвел-джуьревел, хъукъувел аттивуб ппара идже кар э. Сасра ч1алариъас аде гафар гъадаркеб, сасра сесар бадилхьеб. яра гафуниъ ае сесарин мукьар дух1уб хьеб — мебур гьер ч1алан гафунин удигьбагв, яра кьабахъбагв фиштти башламиш аркьайчин. алгъартайчин законар ая, дех1ела э гебур дагиш хьунаефра. Лингвисттари аттивуная гьеге законар.
    1ераб ч1алаъас агъул ч1алаъди адинае гафар ахтармиш акьуна, китаб адихьунаефе 1996 иса проф. Ражудин Идаятович Гайдарована Гасанова Рисалат Рамазановнайи.
    Гисак джуьре акьуна, г1аттивуная тематический группабур гафарин. 2005 иса Замир Курбанович Тарланована, гин шиниккв Евгений Замирович Тарлановара адихьуная китаб «Общевосточный лексический фонд и северокавказские языки» агъа китаб. Гисаъра джуьре акьуная агъул ч1алаъди 1ераб ч1алаъас, перс. ч1алаъас адинае гафар. Хъара гьеге кардис ибур йина работабур хъара ая.

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *